و السواد إن فرض ذاتا ، فلا تشكيك فيه و إن فرض صفة تتّبع موصوفا تشكّك . « 1 » فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ . « 2 » مؤلف : نگاه كن به قول اصمّ و حسن بصرى و هردو معتزلىاند و نزديك معتزليان چنان است كه تأخير البيان عن وقت الخطاب روا نبود . علّامه شعرانى : حسن بصرى معتزلى نبود ، بلكه و اصل بن عطا ، شاگرد او ، اصل اعتزال است براى مخالفت در مسأله كه از حلقهء حسن جدا شد و كنار ستون ديگر مسجد بصره نشست و حسن گفت : « اعتزل عنّا » و نام اعتزال از آنجا بر ايشان بماند . « 3 » مؤلف : و قال صاحب العين : شطر كلّ شيء نصفه و شطره نحوه و قصده . علّامه شعرانى : مثلا إذا احتمل كون جهة القبلة مردّدة في عشر درجات يجب أن لا ينحرف عنها و يكفي ما بينهما ، و هذا معنى الشطر و أنّه لا يحصل العين . « 4 » فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ . « 5 » مؤلف : [ سؤالى مطرح مىكند كه اگر توجّه به عين كعبه واجب است ، چرا خداوند نفرمود : فوّل وجهك شطر الكعبه ؟ سپس جواب مىدهد كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در مدينه بود كه اين آيه نازل شد و شكّى نيست كه فرض بعيد ، جهت آن است نه عين ؛ به جهت لزوم حرج . همچنين اگر توجّه به مسجد يا جهت آن به جهت عمل به ظاهر آيه واجب بود ، بايستى كه بر حاضر مشاهد نيز واجب باشد و لازم باطل است پس ملزوم نيز باطل باشد و بيان ملازمه ظاهر است ] .

--> ( 1 ) . مجمع البيان ، ج 1 ، ص 221 . ( 2 ) . بقره ( 2 ) آيهء 144 . ( 3 ) . روح الجنان ، ج 1 ، ص 358 . ( 4 ) . مجمع البيان ، ج 1 ، ص 226 . ( 5 ) . بقره ( 2 ) آيهء 144 .